„ფიქრები ფილმებით“ – კინო, როგორც ფილოსოფია


თარგმანი; ავტორი: კოსტიკა ბრადტანი; ჰუმანიტარული მეცნიერების დოქტორი.


ყველა ჩვენი ფიქრი ფილოსოფიის საწყისია. ის ხომ ლოგიკისა და ანალიზის ურთიერთკავშირია. მეტიც, ფილოსოფიური კონცეფციების გააზრება, შეგრძნება და მათი გამოყენება ადამიანებს ყოველდღიური გამოცდილებითაც შეუძლიათ. ტეხასის უნივერსიტეტის ჰუმანიტარული მეცნიერებების პროფესორი კოსტიკა ბრადტანი მიიჩნევს, რომ ფილოსოფიის უკეთ გაგებისთვის დაგვეხმარება ჩვენთვის საყვარელი და სიამოვნების მომნიჭებელი სხვადასხვა დარგი, მაგალითად კინემატოგრაფია. დღეს „სმარტარეაზე“ ფილოსოფიის დღეა და გთავაზობთ პროფესორ ბრატდანის საინტერესო ანალიზს კინოსა და ფილოსოფიის ურთიერთკავშირზე, თუ რა შეუძლიათ ფილოსოფოსებს ისწავლონ კინემატოგრაფებისაგან.

წარმოიდგინეთ სურათი: ადამიანი – სამურაი მოკლულია ჭალაში. აქტის თითოეული მონაწილე ემზადება სასამართლოს წინაშე წარსადგომად. ტყის კაცი საუბრობს იმ საშინელი გრძნობის შესახებ, რაც მან განიცადა, როდესაც გვამს წამოედო. მღვდელი ჩვენების მიცემისას ამბობს, რომ მას ეს კაცი ადრეც უნახავს და ამოიცნობს  სავარაუდო თავდამსხმელის ვინაობას. შემდეგ შემოიყვანენ თავად ბოროტმოქმედს, ტაძომარუს, რომელიც ირწმუნება, რომ თოკებით დააბა სამურაი, მის თვალწინ შეაცდინა მისი ცოლი, შემდეგ კი ხანჯლებით ორთაბრძოლისას მოკლა იგი.

ბევრი მკითხველი, ალბათ, გამოიცნობდა ფილმის სიუჟეტს. ცხადია, ეს არის აკირა კუროსავას შედევრი „რასიომონი“ (გადაღებული 1950 წელს). იაპონელი რეჟისორი ამ ფილმში მაყურებლებს უნიკალურ კონცეფციას სთავაზობს: აზროვნებას ეკრანზე, ფილოსოფიას არა რაიმე სტრუქტურული არგუმენტების მეშვეობით და არც აბსტრაქტული ენით, არამედ დახვეწილი თხრობის მანერის, დამაჯერებელი სიუჟეტებისა და ინოვაციური კინემატოგრაფიის საშუალებით. მოდით, მივყვეთ ფილმის სიუჟეტს, რათა უკეთ დავინახოთ კავშირი კინოსა და ფილოსოფიას შორის.

სასამართლოს წინაშე წარსადგომად სამურაის ცოლის ჯერი დგება. მისი მონათხრობიდან ვიგებთ, რომ ტაძომარუმ ის გააუპატიურა, თუმცა მისი ქმარი არ მოუკლავს. უბრალოდ წავიდა. ქალმა კი გაათავისუფლა მეუღლე, რის შემდეგაც გონება დაკარგა. გონს მოეგო თუ არა, დაინახა მეუღლის უსულო სხეული. სამურაიმ თავი მოიკლა.

უკვე ნათელი ხდება კუროსავას ფილოსოფიური თავსატეხის არსი: იქნებ, ჩვენ საერთოდ არ ვიცით და არ შეგვიძლია, გადმოვცეთ ის სინამდვილე, რაც ჩვენ გარშემო ხდება? იქნებ, ჩვენი თვალით დანახული მსოფლიო მხოლოდ ჩვენი წარმოდგენაა და მეტი არაფერი, ხოლო სხვა ადამიანების წარმოდგენებიც ერთმანეთისგან რადიკალურად განსხვავებულია, რეალურად კი არც ვიცით, რომელია ჭეშმარიტება?

ამ აზრის კიდევ უფრო მეტად გასაღრმავებლად რეჟისორი გენიალურ ხერხს მიმართავს, როდესაც თავად მოკლული სამურაის ვერსიას ვისმენთ მედიუმის დახმარებით: მას შემდეგ, რაც ტაძომარუს სამურაის მეუღლესთან ეძინა, ის ქალს სთხოვს, თან გაჰყვეს. სამურაის ცოლი დათანხმდება, ერთი პირობით, თუ ტაძომარუ მოკლავდა მის ქმარს. მაგრამ, მოულოდნელად, ყაჩაღი აზრს შეიცვლის და ის სამურაის მხარეზე გადავა. ქალი გაიქცევა. ყაჩაღი გაათავისუფლებს სამურაის და ისიც წავა, რის შემდეგაც ეს უკანასკნელი თავს მოიკლავს.


კადრი ფილმიდან


კუროსავას პერსონაჟები ერთსა და იმავე მოვლენას აღწერენ. თუმცა, მორალური თუ კოგნიტური მიზეზებით, მათი ნაამბობი მომხდარის შესახებ მხოლოდ და მხოლოდ პერსონაჟების შინაგან სამყაროს წარმოაჩენს. სწორედ ამიტომ ვერასდროს დავადგენთ, როგორია რეალობა. ფილმის მთავარი სათქმელი სწორედ ამ ფაქტში გამოიხატება – ჩვენ თავისთავად არ გვაქვს უნარი, „ვთქვათ სიმართლე“.

ახლა ხისმჭრელის ვერსიის მოსმენის დროა. იგი შეესწრო მთელ ამბავს, მაგრამ ამის შესახებ სასამართლოს არაფერი უთხრა. მოგვიანებით, სასამართლოს დასრულებისას, რასიომონის ჭიშკართან მდგარი, გვიყვება თავის თვალით დანახულ ისტორიას: მას შემდეგ, რაც ტაძომარუსა და ქალს ერთად ეძინათ, ის ცოლობას სთხოვს სამურაის მეუღლეს. ქალი დაბმულ ქმარს გაათავისუფლებს და მოუწოდებს, შეებრძოლოს ყაჩაღს. სამურაი გამოიწვევს ტაძომარუს ხანჯლებით ორთაბრძოლაში, რა დროსაც იგი დამარცხდება და დაიღუპება.

ფილმში ეს ვერსია უკანასკნელია, თუმცა დანამდვილებით არ შეგვიძლია ვთქვათ, თუ რომელი შეესაბამება სიმართლეს. რაც უფრო ბევრი მონაწილე ეყოლებოდა ამ ამბავს, მით მეტ ერთმანეთისაგან განსხვავებულ ვერსიას მოვისმენდით. ფილოსოფიური თვალსაზრისით, ამაში ახალი არაფერია. თუ გავიხსენებთ ჭეშმარიტების დეკონსტრუქციის იდეებს „ძალაუფლების სურვილისთვის“ ჯერ ფრიდრიხ ნიცშესთან, ხოლო შემდეგ ამერიკელი ფილოსოფოსის, რიჩარდ რორტის ნააზრევს, რომლის თანახმადაც ჭეშმარიტება „უფრო მეტად გამოგონებაა, ვიდრე მიგნება“, ბოლოს კი  თანამედროვე ეპოქის ადამიანის „სოციალურ კონსტრუქციებს“, ვნახავთ, რომ ჩვენ მივეჩვიეთ ისეთ სამყაროში ცხოვრებას, რომელმაც თავისთავად დაკარგა საჭიროება, იცოდეს, სად არის ჭეშმარიტება. რეჟისორის ეს იდეა მნახველისთვის როგორ შემაშფოთებლადაც არ უნდა ჟღერდეს, ფაქტია, რომ კუროსავა ამ ფილმით უერთდება იმ დიდ სჯა-ბაასს, რომელიც დასავლურ ფილოსოფიაში საუკუნეებია მიმდინარეობს.

რისი თქმა სურს ამით რეჟისორს? ერთ მეტად პოპულარულ და გავლენიან ფრაზას თუ დავესესხებით, კუროსავა აკეთებს იმასაც, რასაც ყველა კარგი რეჟისორი უნდა აკეთებდეს: მაყურებელს უბიძგებს, დაინახოს იმაზე უფრო მეტი, ვიდრე ეს „ცისფერ ეკრანზე“ მოჩანს, დასვას კითხვები ადამიანის რაობის შესახებ, კინემატოგრაფიის საშუალებით მიაღწიოს ფილოსოფიურ მიზნებს. სხვადასხვა მოაზროვნე, მათ შორის ჯილ დელეზა, სტენლი კაველი, სტივენ მალჰოლი და რობერტ სინერბრინკი, ამტკიცებს, რომ ფილმი შეიძლება იყოს ფილოსოფია. მართლაც, ის შეიძლება ფილოსოფიის შესანიშნავი მსახური იყოს, ოღონდ არა უბრალო დამხმარის სახით, მაგალითად, საკლასო სახელმძღვანელოებში რომელიმე ფილოსოფიური იდეის ილუსტრაციისთვის, არამედ კინო თავისი არსით, გაგებით, მიზნებითა და შესაძლებლობებით თავად გახდეს ტრადიციული ფილოსოფიის ნაწილი. ცხადია, ყველა ფილმი არ წარმოადგენს ფილოსოფიურ შედევრს, მხოლოდ რამდენიმეს თუ ჩამოვთვლით, თუმცა ესეც სრულებით საკმარისია. როგორც უკვე ნახსენები მალჰოლი თავის წიგნში „ფილმის შესახებ“ წერს: „ ასეთი ფილმები ფილოსოფიის ნედლ მასალას კი არ წარმოადგენს, არც მის გაფორმების წყაროს, არამედ ისინი კარგი ფილოსოფიური სავარჯიშოებია. ფილოსოფია მოქმედებაში – ფილმი, როგორც ფილოსოფია“.[1]


კუროსავა აკეთებს იმასაც, რასაც ყველა კარგი რეჟისორი უნდა აკეთებდეს: მაყურებელს უბიძგებს, დაინახოს იმაზე უფრო მეტი, ვიდრე ეს „ცისფერ ეკრანზე“ მოჩანს, დასვას კითხვები ადამიანის რაობის შესახებ, კინემატოგრაფიის საშუალებით მიაღწიოს ფილოსოფიურ მიზნებს.


თუმცა რაა, იყო ფილოსოფოსი კამათის, გარჩევის გარეშე და რა გასაკვირია, რომ ეს თეზისიც „ფილმი, როგორც ფილოსოფია“ დიდი განსჯის საგანი გახდა. მთავარი კრიტიკის ობიექტი კი ის არის, თუ როგორ შეიძლება, ფილმი იყოს ფილოსოფია, ის ხომ  ორიენტირებულია მაყურებლის ემოციებზე, წამროდგენებზე და სხვა მსგავს გრძნობებზე, მაშინ როდესაც ფილოსოფია ჭეშმარიტად არგუმენტების „თამაშს“ წარმოადგენს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, რეჟისორები ვერასდროს გახდებიან ფილოსოფოსები, მათ არ ესმით (არ იციან) ფილოსოფიის ნამდვილი განმარტება, რომელიც არგუმენტირებული მსჯელობითა და კონტრარგუმენტებით  ჭეშმარიტების ძიებას წარმოადგენს. მაგრამ, თუ კარგად დავფიქრდებით, ბევრი ჩვენთვის ნაცნობი, დიდი ფილოსოფოსი სულაც არ ჯდება მოცემულ კრიტერიუმებში, მაგალითად: ჰერაკლიტე თუ დიოგენე, არც კონფუცი ან ნიცშე.

განურჩევლად იმისა, აკმაყოფილებს თუ არა ფილმოგრაფია ფილოსოფიის რომელიმე ტექნიკურ განმარტებას, ფაქტია, რომ ფილმებს ჩვენზე ისეთივე დიდი ეფექტის მოხდენა შეუძლია, როგორც გენიალურ ფილოსოფიურ ნაშრომებს: შეგვანჯღრიოს და გამოგვაფხიზლოს, დაგვაფიქროს, გონებაში ახალ ცხოვრებას დაუდოს დასაბამი, სხვადასხვა მხრიდან დაგვანახოს საკუთარი თავი და ზოგადად გარშემო არსებული სამყარო. ანდრეი ტარკოვსკის, ინგმარ ბერგამის ან კუროსავას შედევრებში არანაკლებია აზრის სიწმინდე, სიღრმისეული ხედვა და განჭვრეტის ხარისხი, ვიდრე გენიალური ფილოსოფოსების ნაშრომებში.

რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, თუკი ფილოსოფოსები ხშირად ცდებიან რაციონალურობის საზღვრებს, რეჟისორებს შეუძლიათ, მათ აჩვენონ, რას ნიშნავს, იყო ადამიანი: ჩვენი გზააბნეული გადაწყვეტილებებით თუ როგორი არათანმიმდევრული, რთული და ზოგჯერ ირაციონალური შეიძლება ვიყოთ. ჩვენს ცხოვრებაში გრძნობები და ვნებები ხომ ისეთივე მნიშვნელოვან როლს თამაშობს, როგორსაც გონება. ჩვენს მითიურ წარმოდგენებს ისევე ხშირად ვიყენებთ, როგორც არგუმენტირებულ მსჯელობას. შესაძლოა, ფილოსოფიაც საკუთარი თავის განმარტებისას უფრო გულუხვი და თავმდაბალი უნდა იყოს სხვა დარგების მიმართ. თუნდაც კინემატოგრაფიისგან მას შეუძლია ისწავლოს ძალიან ბევრი სასარგებლო რამე: ადამიანური სითბო, რეაგირება სოციალურ პრობლემებზე და, საერთოდ, ადამიანის გულთან პირდაპირი სასაუბრო ენის გამონახვა- ის, რაც არც ისე ხშირად გვხვდება დიდ ფილოსოფიურ ტექსტებში.

კუროსავას „რასიომონი“ ამ ყველაფერს აერთიანებს. ფილმი არა მხოლოდ ხაზს უსვამს იმ ძველ შეხედულებას, რომ სიმართლე ადამიანების შექმნილია, არამედ, მეტიც, მთელი ძალითა და დრამატურგიით გვაგრძნობინებს სათქმელს, რაც მარტო ფილოსოფიას არ შეუძლია. ფილმის სიუჟეტის, კინემატოგრაფიული სტილის, არტისტული თამაშისა და მიზანსცენის წყალობით ჩვენ თანდათან ვიაზრებთ და ვუფიქრდებით, რომ ჭეშმარიტი რეალობის დადგენა შეუძლებელია: უერთიერთსაწინააღმდეგო ისტორიების რეტროსპექტივა წამოჭრის საჭირბოროტო საკითხს – როგორია ჭეშმარიტების ურთიერთკავშირი მეხსიერებასა და დავიწყებასთან. გმირების მონათხრობს თავსხმა წვიმა გასდევს თან, თითქოს ყველაფერი – ჭეშმარიტება, რეალობა, ჩვენი თავი – ერთ დიდ სითხედ ქცეულიყოს. პერსონაჟების მოგონებებში იგრძნობა უიმედობა –  უკაცრიელ ადგილას, ტაძრის ნანგრევებში, საოცარ სიწყნარეში, აღარაფერი არსებობს, ღმერთიც კი სადღაც გამქრალა და არსად ჩანს. სასამრთლოზე ერთი წამითაც კი ვერ მოვკრავთ თვალს მსაჯულთა სახეებს. ვხედავთ მხოლოდ მათ, ვინც ურთიერთსაპირისპირო ჩვენებებს გვაძლევენ ჩვენ, მაყურებლებს, რადგან თითოეული მაყურებელი არის მოსამართლე, ჩვენ თავად უნდა განვსაჯოთ და მივიღოთ, აღვიქვათ მათ მიერ წარმოთქმული ყოველი სიტყვა. შემდეგ იცვლება კადრი და კამერა უყურებს პირდაპირ მზეს, რაც სიბრმავისა და დეზორიენტაციის შეგრძნებას იწვევს. ყველაფერი ეს კიდევ უფრო მეტად გვიძლიერებს შთაბეჭდილებას, რომ ის, რასაც შევესწარით – სიმართლის თქმის სრული უუნარობა – კოსმოსური მასშტაბის ტრაგედიაა. ბოლოს დავასრულებთ იმით, რითიც ფილმი იწყება, ბუდისტი ბერის ქადაგება:


„ომები, მიწისძვრები, ქარი, ხანძრები, შიმშილი, ჟამიანობა. წლები გადის, მაგრამ უბედურებას უბედურება მოსდევს. ყოველ ღამე ყაჩაღები გვესხმიან თავს. რამდენი ისტორია მომისმენია კაცის მწერივით მოკვლის შესახებ, მაგრამ ასეთი შემზარავი ამბავი მე ჯერ არსად გამიგონია. დიახ, არასდროს, არსად. ამჯერად, ნამდვილად ვკარგავ რწმენას ადამიანის სულისადმი. ეს კი ნამდვილად უარესია, ვიდრე ყველა ყაჩაღი, სენი, შიმშილი, ხანძარი თუ ომი.“


რა თქმა უნდა, ეს „მხოლოდ კინოა“. მეტიც, სახალისო იყო იდეა, რომლის თანხმადაც ჭეშმარიტება – ადამიანის სიყალბეა, რომელიც გონებაში განუწყვეტლივ შეგიძლია ააგო და დაანგრიო. კარგი გასართობია, მაგრამ სიფხიზლე გვმართებს. როდესაც სახელმწიფო იწყებს სიცრუის ქადაგებას და გვაიძულებს, აღვიქვათ იგი, როგორც „ალტერნატიული ფაქტი“ და არა როგორც სიყალბე, მაშინ უნდა გვესმოდეს, რომ ამის მიღმა ნიცშე ან რორტი კი არ იმალება, არამედ ვიწყებთ ჯორჯ ორუელის „1984“-ში ცხოვრებას.

ალბათ, ამის მოლოდინი ჩვენ ყოველთვის უნდა გვქონოდა. სხვა თუ არაფერი, „რასიომონმა“ ბევრი გაფრთხილება მოგვცა.

ასე ასრულებს თავის ანალიზს პროფესორი ბრადტანი. ჩვენ კი, თავის მხრივ, დავძენთ, რომ რა არის იმაზე უკეთესი, ვიდრე ფიქრი და მსჯელობა ფილმის ნახვისას. კარგი ფილმი ყოველთვის მოიცავს ფილოსოფიას.


„სმარტბლოგი“ მომზადებულია ჯურნალ „aeon“-ში გამოქვეყნებული სტატიის მიხედვით – „ფილოსოფიას ბევრი აქვს სასწავლი ფილმებისაგან“.

თარგმანი მოამზადა „სმარტარეას“ ჯგუფმა.


შენიშვნები და წყაროები:

* აკირა კუროსავას ეს ფილმი გადაღებულია რიუნოსკე აკუტაგავას ორი მოთხრობის, „რასიომონი“ და „უსიერ ტყეში“, მიხედვით.

[1] On Film (Thinking in Action), 2001: “Such films are not philosophy’s raw material, nor a source for its ornamentation; they are philosophical exercises, philosophy in action – film as philosophizing.”